Menu

24. Trách nhiệm xã hội của nhà báo

Việc hành nghề báo chí bị nhiễu loạn bởi sự phát triển của các phương tiện thông tin đại chúng ra đời từ công nghệ mới. Đó là mặt trái của Internet: hiện nay có bao nhiêu cá nhân trong các mạng xã hội là cũng có chừng đấy nguồn “tin”, và có nhiều người đưa tin nghiệp dư hơn là những người chuyên nghề thông tin. Các nhà báo thực sự cần nâng cao những tiêu chí nghề nghiệp của mình.

Nhà báo không chỉ chiến đấu cho những giá trị phổ biến

Nhà báo là một tác nhân xã hội nhưng không phải là một tác nhân chính trị theo nghĩa thường gặp, mặc dù vai trò xã hội của anh ta có một ảnh hưởng chính trị. Các giá trị tạo nên nền tảng cho hoạt động nghề nghiệp của anh ta là những giá trị phổ biến: hòa bình, dân chủ, tự do, bác ái, bình đẳng, giáo dục, quyền con người, quyền phụ nữ, quyền trẻ em, tiến bộ xã hội, v.v. Các bài viết của anh ta do vậy góp phần vào những chuyển đổi xã hội và chính trị.

Nếu anh ta chiến đấu nhân danh những giá trị phổ biến này, thì nhà báo không bao giờ chiến đấu vì những lợi ích nhóm, khu vực, cá nhân hay đảng phái. Nếu không anh ta sẽ rơi vào sự lẫn lộn về thể loại, bỏ mất tự do của mình, làm giảm niềm tin mà độc giả gắn cho sự độc lập của anh ta.

Nếu nhà báo gia nhập một đảng nào đó – điều thuộc quyền công dân của anh ta – thì anh ta phải tự nghiêm cấm dùng chức năng của mình phục vụ cho đảng phái của mình và, đặc biệt, cấm đưa những quan điểm chính trị của đảng phái vào nội dung tờ báo. Các quy định về xuất bản ngăn cản sự chệnh hướng bằng cách ngăn chặn tuyệt đối khả năng một nhà báo thành viên một đảng hay một nghiệp đoàn can thiệp vào việc xử lý thông tin liên quan tới đảng hay nghiệp đoàn đó.

Báo chí thể hiện quan điểm không nằm ngoài quy tắc

Thường xuyên có việc là nhà báo bênh vực cho những giá trị của chủ nghĩa nhân đạo bày tỏ phản đối một cách thẳng thắn các thế lực vì chúng nhạo báng hay phủ nhận những giá trị này. Anh ta trả giá cho điều này, đôi khi, bằng cả mạng sống của mình. Nhưng, ngay cả trong những trường hợp căng thẳng cực độ, nhà báo không thể vượt qua những quy tắc đạo đức nghề nghiệp buộc anh ta phải tôn trọng tất cả những niềm xác tín, tất cả các tín ngưỡng, tất cả những hình thức thể hiện, kể cả những hình thức có ý định kìm nén những quan điểm và niềm tin của anh ta. Nhà báo đấu tranh cho những giá trị phổ biến thường đặc biệt giữ thể diện cho đối thủ của mình, trao quyền phát biểu và tỏ ra rộng lượng đối với họ trong những bài phân tích và bình luận của mình.

Có nhiều văn bản tham khảo

  • Hiến chương về nghĩa vụ nghề nghiệp nhà báo Pháp (1918)
  • Nguyên tắc đạo đức nghề nghiệp nhà báo Mỹ (1926)
  • Nguyên tắc đạo đức nghề nghiệp nhà báo Anh (1938)
  • Tuyên bố của Liên đoàn báo chí quốc tế về nguyên tắc đạo đức nghề nghiệp nhà báo, được gọi là “Tuyên bố Bordeaux” (1954)
  • Tuyên bố về nghĩa vụ và quyền hạn của nhà báo, được gọi là “Tuyên bố Munich” (1971).
  • Nguyên tắc báo chí Đức (Pressekodex, 1973).
  • Tuyên bố của Unesco về phương tiện thông tin đại chúng (1983).
  • Nghị quyết của Hội đồng châu Âu về đạo đức nghề báo (1993).

“Vợ của César không đáng bị nghi ngờ…”

Nhà báo – giống như Pompéïa, người vợ thứ hai của César, bị gạt bỏ do một tin đồn ngoại tình đơn giản – phải ở trên mọi ngờ vực. Trách nhiệm xã hội của anh ta đòi hỏi rằng sự liêm khiết nghề nghiệp của anh ta không bao giờ để cho bị nghi ngờ. Đòi hỏi này không chỉ bao gồm việc tôn trọng đời tư, tôn trọng nhân phẩm các cá nhân, từ chối mọi phương pháp gian lận, từ chối khuyến khích những lợi ích cá nhân trái với lợi ích chung mà còn cấm tuyệt đối mọi thông đồng và thỏa hiệp.

***

Đó là đòi hỏi quá cao của nghề báo chuyên nghiệp nhưng đó là điều làm nên tầm quan trọng của vị thế báo chí, ít ra theo như triết gia La Mã Sénèque từng nói: “Magnam fortunam magnus animus decet”, có nghĩa là “Một tâm hồn lớn thích hợp với một thân phận lớn…”.