Menu

14. Điều tra

Điều tra là một sự chứng minh. Ở đây nội dung chiếm ưu thế hơn hình thức. Thể loại báo chí này đòi hỏi một sự cực kỳ chính xác về nội dung. Nó không chấp nhận sự phỏng đoán. Đây là một công việc còn khó hơn phóng sự vì nó không chỉ đơn thuần là tường thuật cho bạn đọc những điều mắt thấy, tai nghe, hay cảm nhận, mà trái lại còn phải thông tin cho độc giả cả những điều không thấy được không nghe được và thậm chí, đôi lúc, cả những điều bị cố tình che giấu công chúng.

6 mấu chốt để có bài điều tra tốt

1/ Có câu hỏi tốt

Khởi đầu một điều tra tốt luôn có một câu hỏi bổ trợ. Thường thì nhà báo tò mò, người muốn biết tất cả, tự đặt ra câu hỏi phụ, sau khi đã có được trả lời cho tất cả những câu hỏi chính của mình, nhưng anh ta lùi lại trước câu hỏi phụ này, thường là vì khiếp sợ bởiảnh hưởng ngấm ngầm của nó. Đó thường xuyên là câu hỏi “vì sao” của“vì lẽ gì” hoặc cái “vì lẽ gì» được đoán biết, nhưng không tìm thấy, dưới những hiện tượng bên ngoài.

Chúng ta đặt giả thiết là tôi đã tập hợp tất cả câu trả lời cho những câu hỏi mà tôi tự đặt ra về cuộc đổ bộ của Jules César lên bờ biển nước Anh. Tôi đã có chất liệu để cho đăng một hồ sơ hoàn chỉnh về quân đoàn của ông ta, về những đồng minh, chiến lược, sơ đồ trận đánh, những thâm ý của ông ta… Phóng sự độc quyền của tôi ở xứBritannia sẽ là điểm khác biệt lớn nhất. Tôi hài lòng về mình… Tôi tự đặt một câu hỏi phụ. Nhưng đó là một câu hỏi nặng tới mức tôi phải buông ngay lập tức. Đó là câu hỏi muốn biết bằng cách nào tay Jules César đáng ghét này lại có thể tổ chức được những cuộc viễn chinh quân sự tốn kém khủng khiếp như vậy… Tiền của ông ta từ đâu ra? Có phải tiền túi ông ta? Tiền của gia đình ông ta? Liệu ông ta có những chủ ngân hàng đứng đằng sau? Có phải ông ta đã tậu được một kho báu trong những chiến dịch của ông ta ở xứ Gô-loa? Những câu hỏi này, tôi tự đặt ra, nhưng tôi cảm giác không thể trả lời được. Thấy trước là có quá nhiều khó khăn…

2/ Sợi chỉ đầu tiên phải kéo ra

Nhà báo điều tra trong những vùng tối của tin tức thời sự giống như sử gia mò mẫm cóp nhặt trong bóng tối của Lịch sử. Để tìm được sợi chỉ đầu tiên cần rút ra, nhà báo áp dụng phương pháp của sử gia: anh ta tự tìm kiếm tư liệu về chủ đề khiến anh ta tò mò, làm quen với nhân vật trung tâm, đọc tất cả những gì đã viết về người này, lên danh sách các nhân chứng quen biết và tiềm năng, ghi chép lại ngày tháng và những thời điểm mấu chốt trong đời tư và đời công của người này, liệt kê những thắc mắc nổi lên từ những câu hỏi chưa có câu trả lời… Tóm lại là lập một dàn ý về những vấn đề đặt ra cần giải quyết…

Trong trường hợp của Jules César, chuyện thực ra lại rất đơn giản, ngay từ đầu sự nghiệp chính trị của mình, thống đốc La Mã ở xứ Gô-loa đã được hưởng sự đỡ đầu của một người đồng hương sáng giá, “Pompey Vĩ đại”, thống đốc La Mã ở Tây Ban Nha, và sự hỗ trợ tài chính của một quý tộc giàu sụ người La Mã Marcus Crassus.

Như vậy đây là một điểm tựa đầu tiên: thu thập thông tin về tài sản của Crassus, các mối quan hệ cá nhân của ông ta với César, tổng gia sản của ông ta, yêu cầu người thân của ông ta nói về việc hỗ trợ tài chính cho các chiến dịch của César.

3/ Một tấm vải cần dệt

Khi nhà báo biến thành sử gia tạm thời, anh ta cần thời gian để khoanh vùng chủ đề của mình, ấn định phạm vi chủ đề rồi xử lý nó. Anh ta cần thời gian này; chúng ta phải cho anh ta thời gian. Anh ta tiếp tục mà không vội vàng, từ một điểm tựa này tới điểm tựa khác.

Ở La Mã, những người quyền thế như Crassus và Pompey nhất thiết có đối thủ và kẻ thù. Những nhân chứng này chắc chắn có những điều muốn nói về tài sản của César. Tôi tìm được dấu vết của họ trong biên niên sử tuyển hầu của La Mã. Tôi lên danh sách những người này và tìm thông tin về họ để có thể “thuần hóa” họ. Họ chính là những người tôi sẽ lấy hẹn đầu tiên vì họ sẽ nói chuyện với tôi dễ dàng hơn so với Crassus và người nhà của ông ta.

Nhà báo sử gia bắt đầu dệt tấm vải từ vòng ngoài chủ đề của mình để dần dần tiếp cận gần với những câu hỏi trung tâm.

4/ Một tấm vải cần phải chải chuốt

Mọi đợt phỏng vấn đều mở ra những hướng tìm tòi khác.

Cảm thấy tin tưởng bởi sự chuyên nghiệp của tôi, những nhân chứng đầu tiên giới thiệu với tôi một số nguồn tin khác. Nếu César đã nhận được những khoản hậu hĩ rất hấp dẫn từ Crassus, thì ông ta cũng đã tăng tài sản của mình bằng cách tăng cường cưỡng đoạt ở xứ Gô-loa. Số nạn nhân của ông ta rất đông, tôi không khó để làm cho những người xứ Gô-loa có liên quan lên tiếng. Họ cho tôi biết chi tiết một số những chiến lợi phẩm vơ vét được. Mỗi thắng lợi của quân La Mã đều nuôi béo những thị trường nô lệ mà từ đó César thu một khoản thuế cho riêng mình. Những tay buôn nô lệ cung cấp cho tôi những chi tiết về tổng sổ những vụ mua bán. Tôi gom các dữ liệu.

Giờ là đến lúc nhà báo điều tra phải chọn lọc, phân định rõ rút tỉa các thông tin mà anh ta thu gom được trong khi tiến hành điều tra xoay quanh chủ đề của mình. Anh ta kiểm tra các con số, gom tư liệu, đối chiếu chứng cứ, xác định các mốc thời gian.

5/ Chiến lược mạng nhện

Khi con mồi xem ra đã bị bao vây, nhà báo điều tra không ngần ngại tấn công trực diện vì cảm thấy đã được trang bị đầy đủ vũ khí. Anh ta phải khóa lại công việc của mình bằng cách yêu cầu mục tiêu của anh ta giải thích về những sự kiện anh ta đã khám phá ra. Đó là một trong những nghĩa vụ thuộc đạo đức nghề nghiệp của nhà báo: nếu anh ta đăng những tiết lộ về người nào đó, anh ta để cho họ khả năng tự giải thích về điều đó. Nhưng không gay gắt thì có thể hỏng việc…

Thế nên tôi xin hẹn gặp César. Tôi thích viết thư để hẹn gặp hơn, dùng từ ngữ thân thiện và có cân nhắc, để giữ một chứng cớ về sự vô tư của tôi. Nhưng tôi không lộ ra mục tiêu thực của cuộc điều tra để không làm ông ta hoảng sợ. Nếu ông ta đồng ý tiếp tôi, tất nhiên tôi sẽ đưa các câu trả lời của ông ta vào bài tường thuật của mình. Nếu ông ta từ chối, tôi cũng sẽ viết điều đó để bạn đọc đánh giá thiện ý của tôi.

Nhà báo điều tra kết thúc công việc của mình một cách minh bạch bởi sự tôn trọng sự thực và bạn đọc của mình.

6/ Lập luận chặt chẽ không thể bác bỏ

Mọi cuộc điều tra được tiến hành cẩn thận đều dễ viết. Các sự kiện, chứng cứ và bằng chứng của các sự kiện diễn ra thành chuỗi theo một trật tự lô-gích giống như sự tiến triển tuần tự của một bài chứng minh toán học.

Để bài viết được sống động, chúng ta gài vào bài chứng minh này một số điều chúng ta mắt thấy tai nghe nhưng khi đó nó chỉ là những nét tô điểm. Tất cả những gì có thể khiến lạc hướng suy luận chính thì phải gạt đi. Những phán đoán về giá trị là vô ích – trừ đôi khi, ở phần kết luận hoặc phần phụ lục dưới dạng xã luận – bởi vì các sự kiện tự chúng nói về chúng.

Điều cốt yếu là trong tính chặt chẽ của lập luận phải chứng minh được tiêu đề phóng sự và kết luận của nó. Tiêu đề của tôi: “Bộ mặt hám tiền của César”. Câu kết của tôi: “Auri sacra fames!”, “Kẻ khát vàng bỉ ổi!”, như lời nhà thơ La Mã cổ đại Virgile đã nói trong thiên sử ca “Enéïde” của ông…

Mọi cuộc điều tra do nhiều người thực hiện đều phải được phối hợp

Có một số cuộc điều tra cần được xử lý theo góc độ đa ngành. Chỉ một người điều tra duy nhất, cho dù là người xuất sắc nhất, không phải bao giờ cũng có thể rút ra được tất cả những đầu mối sẵn có, đặc biệt là trong những tìm kiếm được triển khai theo nhiều hướng. Khi đó huy động nhiều người vào cuộc điều tra là phương pháp hay. Trong trường hợp ví dụ của chúng ta – “Bộ mặt hám tiền của Jules César” – chúng ta hình dung công việc được chia làm bốn phần với sự tham gia của ba nhà báo chuyên ngành (một người viết chuyên mục chính trị, một người chuyên mục tài chính, một người chuyên mục quân sự) và một phóng viên đa ngành viết về những điều mắt thấy tai nghe trên hiện trường. Cái khó trong phương pháp này là vấn đề theo dõi công việc tổng thể rồi sau đó đưa vào bài tổng hợp cuối cùng. Từ đó đòi hỏi một sự phối hợp chặt chẽ và cần chỉ định một nhạc trưởng.

Mọi cuộc điều tra đều có hạn chế

Việc điều tra báo chí có thành công hay công đôi khi phụ thuộc vào khả năng khéo giả vờ của nhà báo điều tra. Phải tỏ ra rất khéo léo để đánh bật ra một số sự thực bị che dấu. Việc tìm kiếm sự thật vì lợi ích của công chúng cho phép dùng xảo thuật. Nhưng việc phục vụ công chúng không được phép nhầm lẫn với sự thỏa mãn những tham vọng cá nhân hay mong muốn thanh toán ân oán cá nhân. Sự trung thực của mọi cuộc điều tra báo chí bao hàm sự rõ ràng trong những động cơ của nhà báo điều tra. Chúng ta không điều tra vì ham muốn cá nhân mà nhân danh quyền được biết sự thực của những người khác. Không phải là cảnh sát cũng không phải là thẩm phán, nhà báo điều tra từ chối sử dụng các phương pháp gian dối.