Menu

15. Kỹ thuật phỏng vấn

Thật không dễ làm cho một người lên tiếng khi người ta không muốn nói, hay nói chỉ để nói hoặc nói ẩn ý vì sợ rằng nói quá nhiều. Hỏi để có được thông tin rõ ràng và chính xác cần phải có kiến thức và đặc biệt cũng phải có là kỹ năng, sự khéo léo, thậm chí mưu mẹo. Trong nghề báo, phỏng vấn là cả một nghệ thuật.

Mười bí quyết sản xuất

1/ Tạo một không khí tin tưởng

Mọi cuộc phỏng vấn đều là một trận đấu. Người phỏng vấn luôn bắt đầu ở vị trí thấp hơn vì anh ta là người đi hỏi. Để trận đấu có tính chất giao hữu, người đối thoại phải được tiếp cận nhẹ nhàng. Liên hệ qua thư từ đảm bảo hơn qua điện thoại. Chủ yếu là thuyết phục được người đối thoại với mình là bằng chứng của họ đưa ra sẽ rất quý và đảm bảo với họ rằng, đương nhiên, sẽ không có lời nào của họ được đăng tải mà không có sự đồng ý của họ. Khi tôi viết cho Jules César nhằm mục đích để cho ông ta phản ứng với những khám phá của tôi về việc các cuộc viễn chinh quân sự của ông ta có nhận tài trợ, tôi tìm cách tán tỉnh ông ta. Tôi gợi ý trước là, trong khi phỏng vấn ông ta, tôi cho ông ta khả năng đáp trả những vu khống tràn lan ở La Mã về những phương pháp của ông…

2/ Đặt tất cả quân chủ bài có trong tay

Chúng ta không hỏi một đại biểu quốc hội, một công chức, một chủ doanh nghiệp hay một nhà văn theo cách giống nhau. Nhưng, dù người đối thoại với ta là ai, một cuộc phỏng vấn chỉ có kết quả nếu nó được chuẩn bị kỹ lưỡng. Tôi đề nghị xin một cuộc phỏng vấn với César khi tôi cảm thấy sẵn sàng chịu được sự đối đầu. Tôi cảm thấy sẵn sàng khi tôi đã gom được tối đa các tư liệu về ông ta, về bạn bè, địch thủ của ông ta, và khi tôi đã lập được một cuốn “Cẩm nang phỏng vấn” vững chắc, nói cách khác đó là một danh sách các câu hỏi khá chi tiết và chính xác để chống lại được những thủ đoạn đánh lạc hướng của ông ta và dồn ông ta đến cùng…

3/ Lựa chọn chiến lược tốt

Có ba loại phỏng vấn đưa đến những kết quả không giống nhau.

  • Phỏng vấn trực tiếp là đặt câu hỏi rất cụ thể bằng cách loại bỏ những câu lạc đề và những câu trả lời lan man không đúng trọng tâm. Đây là một phương pháp có tính chất khiêu khích, chấp nhận được trong bài dung lượng ngắn, thể loại “phỏng vấn vỉa hè”: ba câu hỏi, ba câu trả lời, mỗi câu năm dòng… Chúng ta không bắt César trả lời một “phóng vấn vỉa hè”!
  • Phỏng vấn không trực tiếp là đặt câu hỏi mào đầu rất mở rồi để cho người được phỏng vấn tự độc thoại tùy thích. Phương pháp dễ dãi này có ích để khám phá cá tính người đối thoại với mìnhh khi chúng ta chưa biết gì về họ song nó hiếm khi thu được thông tin. Nếu tôi để cho César độc thoại thì đương nhiên ông ta sẽ không nói gì với tôi về những khoản tài trợ bí hiểm của ông ta.
  • Phỏng vấn bán trực tiếp là cách phù hợp nhất với nghề báo. Nó đan xen giữa những câu hỏi mở và câu hỏi đóng, câu hỏi chung chung và câu hỏi chi tiết. Sự đan xen này cho phép những cú hích, tạo điều kiện trao đổi, thiết lập mối quan hệ chia sẻ, thậm chí là hợp tác. Tôi sẽ dùng chiến lược “bao vây” này với César. Câu hỏi xuất phát của tôi sẽ rất chung chung: “Ông chi phí cho những chiến dịch của mình bằng cách nào?”. Tôi sẽ để cho ông ta nói thoải mái trong một lúc. Tôi sẽ không xen vào. Tôi chăm chú và vui vẻ lắng nghe để làm cho ông ta thoải mái. Rồi, vào lúc ông ta đang nói loanh quanh một câu nào đó, tôi sẽ bám riết ông ta một cách bình tĩnh với những câu hỏi chính xác ăn khớp với tư liệu tham khảo chứng tỏ sự tinh thông của tôi: “Tuần trước tôi có ở Roma, tôi đã ăn sáng ở nhà Lucullus với mấy người bạn là chủ nhà băng, tôi nghe người ta nói, từ khi ông tới xứ Gô-loa, chiến lợi phẩm của ông đã tăng gấp chục lần… Có đúng vậy không?”…

4/ Chọn địa điểm phù hợp

Chúng ta không phỏng vấn mọi người ở bất kỳ đâu. Chúng ta không hỏi chuyện César ở quán rượu góc phố. Khi chúng ta là người hỏi chúng ta phải tới lều của ông ta. Phải tránh những nơi công cộng, đặc biệt là quán bar hay nhà hàng. Tiếng ồn xung quanh ảnh hưởng cuộc nói chuyện và sự có mặt của các nhân chứng có thể làm phiền người đối thoại. Chọn một nơi yên tĩnh, tốt nhất là phòng làm việc hoặc phòng khách. Những nơi công cộng có thể phù hợp khi nói chuyện thân mật với một số “nhân vật có vai trò không quan trọng” hoặc một số những người đưa tin mà công chúng không thể đoán biết danh tính họ là ai.

5/ Chọn thái độ phù hợp

Phỏng vấn là một trận đấu nhưng không phải một trận đấu quyền anh. Nó là một cuộc đối đầu nước đôi trong đó trái lại mỗi người lại cố gắng lôi cuốn người kia. Thái độ hiếu chiến, từ phía người đi phỏng vấn, sẽ không đem lại kết quả. Không phải cứ tỏ ra ác liệt là sẽ có được những bí mật. Người bị phỏng vấn không phải là kẻ thù của người phỏng vấn. Vấn đề không phải là khiêu khích, chiến đấu với họ hay quật ngã họ. Mà là kết nối với họ, trong thời gian cuộc nói chuyện, một mối quan hệ tôn trọng lẫn nhau. Thái độ phù hợp là thái độ trung lập, khoan dung. Tôi không đồng thuận với những ý kiến của César nhưng tôi để cho ông ta quyền được tự do bày tỏ ý kiến của mình và, nếu đến lúc cần bác lại, thì tôi làm điều đó một cách lịch sự.

6/ Biết cách đặt câu hỏi

Không phải với những câu hỏi lắt léo, đôi nghĩa, hay ngoài đề, mà chúng ta khiến người đối thoại cảm thấy tin tưởng. Cách phỏng vấn tốt là đặt những câu hỏi rõ ràng, chính xác, mà mỗi từ trong đó đều được cân nhắc cẩn thận, trình tự câu hỏi theo một trật tự lô-gích xoay quanh vấn đề trung tâm, và nội dung câu hỏi, bởi tính cô đọng và chính xác của nó, chứng tỏ cho người được phỏng vấn thấy rằng người đối thoại với anh ta nắm rõ chủ đề hay hồ sơ đang thảo luận. Từ đó để thấy sự quan trọng của sổ tay “Cẩm nang phỏng vấn” được soạn từ trước để có thể kiểm soát được cuộc phỏng vấn, cho dù người được phỏng vấn có xu hướng trả lời “ngoài lề”… Nếu tôi hỏi César về giá trị những đồ cướp bóc ở xứ Gô-loa thì tôi phải có những điểm so sánh vững chắc, chẳng hạn những con số đã được kiểm tra trên những chiến lợi phẩm do “kẻ đỡ đầu” ông ta là Pompey đem về từ Tây Ban Nha, nếu không người đối thoại sẽ cho tôi là không nghiêm túc.

7/ Đặt những câu hỏi hay

Một câu hỏi hay là một câu hỏi rõ ràng, chính xác, dễ hiểu, trung tính, được hỏi thế nào để nó không xui khiến câu trả lời,nhưng khá là sắc nghĩa để câu trả lời làm cho người phỏng vấn tiến đến những điều anh ta đang tìm cách có được từ người đối thoại với mình. Đó có thể là một “câu hỏi phụ”. Đặt “câu hỏi phụ” hay vào đúng lúc đòi hỏi phải nắm rất chắc chủ đề của mình. Người đi phỏng vấn làm được điều đó, trong quá trình đặt câu hỏi của mình, bằng cách bắt đầu với những câu hỏi đơn giản nhất để kết thúc với những câu hỏi phụ phức tạp nhất. Tôi sẽ có một “câu hỏi phụ” hấp dẫn về chính trị để hỏi César khi ông ấy khẳng định với tôi về việc chiến lợi phẩm của ông ta tăng gấp chục lần từ sau chiến dịch đầu tiên của ông ta ở xứ Gô-loa: “Với một chiến lợi phẩm như vậy thì bất cứ một thống đốc nào của La Mã đều có thể mơ thành hoàng đế. Ông nghĩ sao về chuyện đó?…”

8/ Từ chối tự kiểm duyệt

Những câu hỏi hay đôi khi lại gây né tránh hoặc từ chối trả lời. Nhưng người phỏng vấn không được từ bỏ. Nhiệm vụ của “người đi tìm sự thực” buộc anh ta lại phải tiếp tục, đặt lại câu hỏi một cách lịch sự, nhẹ nhàng, nhưng rõ ràng, ít nhất cũng phải một lần. Nếu sự bám riết của anh ta không thu được kết quả tốt hơn, thì việc từ chối của người được phỏng vấn trở thành một sự việc có sức thuyết phục… để tường thuật lại cho bạn đọc. Tôi đã dự kiến việc César không trả lời “câu hỏi phụ” của tôi. Giả sử như ông ta thể hiện tham vọng trở thành hoàng đế thì Viện nguyên lão cộng hòa La Mã ngay lập tức rút ông ta khỏi bộ máy quyền lực của mình. Nhưng nếu ông ta từ chối trả lời thì tôi sẽ kể lại chuyện này trong bài báo của mình…

9/ Ghi lại không bóp méo

Ghi âm một cuộc phỏng vấn giải phóng cho nhà báo khỏi phải ghi chép liên tục và bảo đảm cho người được phỏng vấn là lời nói của anh ta sẽ không bị bóp méo. Nhưng chúng ta chỉ dùng máy ghi âm khi được sự đồng ý của người được phỏng vấn và chấp nhận ngắt ghi âm ngay khi họ muốn. Chúng ta tự ngắt ghi âm, vì phép lịch sự, khi có chồng chéo trong lúc nói chuyện, ví dụ có điện thoại xen vào. Việc dùng máy ghi âm không thay thế việc ghi chép, theo mạch nói chuyện, đặc biệt là để ghi lại những gì không có trong bản ghi âm: những nụ cười, cái nhăn mặt, vẻ lưỡng lự, chứng tật… Vấn đề liệu có phải xóa một số câu nói vào lúc gỡ băng cần phải được bàn bạc với nhau ở cuối buổi phỏng vấn.

10/ Kết luận rõ ràng.

Cũng chính ở cuối buổi phỏng vấn – cho dù tất cả quy tắc trận đấu đã được quyết định từ trước – để tránh mọi hiểu lầm, người được phỏng vấn phải khẳng định với nhà báo về hình thức đưa những lời nói của họ lên báo như thế nào: đăng nguyên toàn bộ dưới dạng “câu hỏi-trả lời”, đăng một phần dưới dạng trích dẫn thoải mái hoặc có chọn lọc theo thỏa thuận chung, đăng với điều kiện có hiệu đính, v.v. Chính người đi phỏng vấn phải chịu trách nhiệm quyết định điều này, miễn sao mọi thứ phải thật rõ ràng với người được phỏng vấn. Sự thỏa thuận riêng của tôi với César, như mọi khi, sẽ có giá trị của sự rõ ràng: ông ta luôn cho phép tôi ghi âm tất cả những điều ông ta nói và cho phép tôi đăng chúng theo ý mình… đồng thời lại giữ quyền từ chối đã phát ngôn những lời này. Cả hai bên đều có tiếng nói của riêng mình, thỏa hiệp này theo tôi là xứng đáng…