Menu

17. Văn phong

Văn phong báo chí là một văn phong chính xác. Nó sáng sủa, súc tích. Nó đi thẳng vào vấn đề chính yếu vì nó không có nhiều thời gian; nhưng nó cũng phải chính xác như lối viết khoa học. Nó đi vào cái đơn giản nhất vì phải làm cho tất cả mọi người hiểu được; song nó cũng phải nền nã như lối văn chương. Có thể biến đổi theo hình thức thể hiện của mình, văn phong báo chí có biên độ riêng của nó.

Câu hỏi tiền đề: tôi muốn nói gì?

Chúng ta chỉ viết tốt nếu chúng ta thai nghén rõ ràng những điều mình muốn viết. Dù lựa chọn bất cứ thể loại nào để diễn đạt điều mình muốn nói, nhà báo đưa dẫn lời nói của mình trở về điểm chủ yếu dưới dạng một thông điệp cô đọng mà để hiệu quả, anh ta làm nổi bật nó ngay từ những dòng đầu tiên trong bài viết của mình.

Ví dụ, trường hợp phóng sự: “César đã đến bằng thuyền, ông ta sẽ bơi trở lui!… Britanix, vẻ bình thản, vừa cười vừa nói, cùng lúc mài chiếc rìu chiến của mình giữa hai tuần trà. Thủ lĩnh của dân xứ Britannia xem ra không có vẻ hoảng hốt trước sự tiến lên của quân đoàn La Mã vừa đổ bổ lên bãi biển Đu-vrơ. Ông ấy đã sẵn sàng giáng trả. César chưa hề biết điều đó nhưng ông ta sẽ rơi vào bẫy…”. Sau đó, theo mạch câu chuyện sẽ giải thích đó là bẫy gì.

Hai câu hỏi cốt yếu: tôi phải nói chuyện này với ai, nói như thế nào?

  • Nhà báo hướng tới một công chúng quen thuộc với mình. Văn phong của nhà báo nhằm phục vụ cho độc giả của anh ta. Nhưng tất cả các báo không có chung độc giả. Nhà báo chuyên nghiệp sử dụng văn phong theo nhu cầu bạn đọc của tờ báo. Ví dụ, nếu anh ta nói với độc giả trẻ, anh ta biến thành nhà giáo dục: “Quân đội của tướng La Mã Jules César, kẻ vừa xâm chiếm nước Anh, là một đội quân gồm những tay lính chuyên nghiệp hết lòng phụng sự vị thủ lĩnh của họ vì lương bổng của họ tùy thuộc những chiến thắng của ông ta…”. Nếu nhà báo nói với những độc giả am hiểu chiến tranh, thì anh ta phải tỏ ra chuyên nghiệp: Jules César đã giao vị trí tiền quân của lực lượng hành quân của ông ta cho Quân đoàn thứ IX, đặt dưới sự chỉ huy của Labienus, người đứng đầu nhóm các trợ thủ của ông ta, và nổi tiếng về những mánh khóe khôn khéo của mình…”. V.v.
  • Nhà báo không viết cho mình; anh ta viết cho những người khác. Nếu anh ta chọn lối viết theo nhu cầu của độc giả nói chung, anh ta vẫn phải ghi nhớ rằng anh ta viết cho mỗi độc giả nói riêng. Văn phong của anh ta phải đơn giản, tất cả mọi người đều có thể hiểu được. Được viết thành những câu ngắn, lối viết này sử dụng từ ngữ chính xác, cấm chỉ từ hoa mĩ. Nó trôi chảy. Nó sử dụng thì hiện tại của tin tức thời sự. Nét giản dị làm nên sức mạnh của văn phong báo chí. Nó cung cấp nhiều thông tin trong một số lượng từ rất ít: “Ngựa của ông ta đi khập khiễng. Áo choàng của ông lấm đầy bùn đất. Tấm giáp ngực có vết máu. Ông ta không thể ngồi vững trên yên ngựa được nữa. Trông như một bóng ma. César, bị thương, đã rút quân…”.

Mấu chốt: viết như chơi!

Văn phong báo chí có những nguyên tắc của nó, song nó trái ngược với lối viết sáo rỗng. Nó phản ảnh cuộc sống trong mọi sắc thái. Các bạn mới vào nghề nghĩ rằng phải bắt chước lối viết của các bậc “tiền bối” là các bạn sai lầm. Văn phong báo chí, may mắn thay, không bị định dạng. Cũng là may mắn cho bạn đọc! Nếu không, các nội dung bài viết giống nhau đến nỗi việc đọc báo sẽ làm cho bạn đọc phát chán. Mỗi nhà báo phải tìm cho mình lối viết riêng, phải khẳng định nó, phải làm cho nó khác người. Chúng ta đạt được điều này bằng cách lấy hứng thú viết mỗi ngày. Với mỗi người, đó là ra sức cố gắng để biến cách tường thuật hình ảnh, âm thanh, hương vị của mình trở thành độc nhất. Nhà báo học viết giống như anh ta vừa hít thở vừa chơi đùa với những hình ảnh bút pháp có nhịp điệu và thổi vào việc sắp xếp những ý tưởng, những con chữ và hình ảnh.

Chơi đùa với ý nghĩa của ngôn từ!

  • Hãy tìm ra những sự tương thích! Hãy để cho trí tưởng tượng của bạn tìm ra những nét giống nhau hấp dẫn! Để “trang hoàng” cho một bài viết thì không có gì hay hơn một hình ảnh. Những quân đoàn La Mã đang hành quân phải không? Trông họ giống cái gì, từng đoàn quân nối đuôi nhau, trên con đường tiến tới thành Luân Đôn? Hình ảnh hiện ra tức thì: “Những sâu đoàn của César đang nặng nề bò về phía thành Luân Đôn…”
  • Hãy nhân cách hóa những ý tưởng trừu tượng! Hãy nhìn đây, theo những dấu vết của César, “Công lý đang truy đuổi Tội ác” dưới cái nhìn bài xích của “Nền Cộng hòa đang nổi giận”…”! Nhưng phải lưu ý: nếu việc dùng lối phóng dụ là phổ biến trong thể loại xã luận, tốt hơn là đừng lạm dụng nó vì nó trái với lối viết giản dị.
  • Hãy tạo ra những thể loại nhân vật mới! Hãy chuyển những tên riêng thành danh từ chung: “Kể từ nay, tại nước Anh, để đánh giá một người anh hùng, người ta sẽ nói: “một britanix”, và, để nhận xét một kẻ hợm hĩnh, người ta sẽ nói: “một césar”!
  • Hãy diễn đạt bằng lối uyển ngữ! Hãy gợi nhiều nhất bằng cách nói ít nhất: “Con đường của César không phải trải toàn nhung lụa…”
  • Hãy khéo sử dụng lối mỉa mai! Hãy diễn đạt một ý bằng cái đối lập của nó: “Cả cái hình mẫu đẹp đẽ này của nền văn minh La Mã, cố sức phô trương thiên tài quân sự của mình, chẳng mấy chốc sẽ buộc phải tắm biển thôi…”                                

Hãy chơi đùa với vị trí các con chữ!

  • Hãy tích lũy các con chữ! Tạo ra những cung bậc: “Vĩnh biệt những chú bê, bò cái, lợn, lợn lòi xứ Britannia!…”. Đây là cách tạo sự kích thích cho bài viết.
  • Hãy tạo những hiệu quả nhấn mạnh! Hãy làm cho bài viết của bạn có nhịp điệu bằng cách nhắc lại ở câu sau từ cuối cùng của câu trước: “Có một tên lính quân đoàn trong chuồng gà. Chuồng gà yên ắng…”. Hoặc tạo nhịp điệu cho bài viết của bạn bằng cách nhắc lại cùng một từ ở đầu và giữa một câu: “Tên lính quân đoàn trong chuồng gà, tên lính quân đoàn bị bỏ đói…”. Phương pháp này cũng cho phép phát triển nội dung tuần tự trong xã luận: “Vì rằng người xứ Britannia đang ở dưới hố sâu, vì rằng César tự cho là được phép tất cả, vì rằng quyền công dân bị nhạo báng…”, v.v.
  • Hãy tô điểm cho bài viết của bạn bằng một “hiệu ứng gương” hay hiệu ứng phản chiếu! Chẳng hạn làm thế nào để phần kết của bạn song song với mở bài; “Con ngựa của ông ta đi khập khiễng… Con ngựa của ông ta đã chết…”. Hoặc dùng lối song song này để tăng giá trị đoạn kết của bạn: “Hôm qua, con ngựa trắng của ông ta tượng trưng cho vinh quang. Thì hôm nay, với cái chân què, tấm thân bê bết máu, con ngựa hấp hối ấy tượng trưng cho thất bại của ông ta…”.
  • Hãy gây bất ngờ cho bạn đọc bằng cách phá vỡ các chuẩn mực! Hãy lựa chọn việc phá vỡ quy chuẩn trong câu văn của bạn: “Chiếc mũi của César, giá như nó bớt nhỏ thì có lẽ cả gương mặt xứ Gô-loa đã thay đổi…”

Hãy chơi đùa với nhạc điệu của ngôn từ!

  • Hãy tạo nên những hòa âm! Hãy làm cho câu viết của bạn có vần điệu khi ngữ cảnh cho phép một chút hùng hồn: “Người xứ Britannia có thể quen với lối sống không hạnh phúc nhưng sẽ không bao giờ chấp nhận sống thiếu danh dự…”.
  • Hãy luồn chút hơi hướng thơ ca vào bài văn xuôi của bạn: Hãy thử dùng lối láy âm, tức là lặp lại cùng một âm (…). Hãy thử lối vần thông, tức là lặp lại cùng một nguyên âm: Veni, vedi, vici”, “Tôi đã đến, tôi đã thấy, tôi đã thắng…”.
  • Đừng ngại dùng một số cách nói thân mật! Hãy đan xen cách nói thân mật trong bài viết mô tả cuộc sống thường ngày: “B’jour!”, “B’soir”… [cách viết tắt của hai từ “Bonjour” và “Bonsoir”trong tiếng Pháp, nghĩa là Chào buổi sáng chào buổi tối – ND.]

Một bài báo hay là một bài báo làm vui lòng cả tác giả và độc giả của nó.