Menu

19. Hiệu đính

Tự đọc lại khi chúng ta viết là một việc thận trọng. Khi chúng ta là nhà báo, việc này trở thành nghĩa vụ. Nhưng sẽ là không đủ nếu chúng ta tự đọc lại những gì mình viết để đảm bảo với độc giả rằng bài viết họ sẽ đọc trong tờ báo là không còn gì có thể chê trách. Mỗi tác giả đều có những cái hạn chế, những tật viết riêng, những yếu điểm riêng. Nhà báo chuyên nghiệp coi việc đọc lại bởi một người khác như một nguyên tắc bắt buộc.

Hiệu đính hai lần là một sự bắt buộc mang tính đạo đức: không một bài viết nào được phép đăng mà chưa qua hiệu đính, và nếu cần, phải được sửa chữa bởi một người khác chứ không phải tác giả bài viết.

Những người sửa bản in chuyên nghiệp đang dần biến mất. Thật đáng tiếc bởi sẽ không bao giờ có một phần mềm sửa lỗi nào có thể thay thế con mắt của một người phụ trách xếp chữ, như mới đây chúng ta vẫn còn gọi là người phụ trách sửa bản in. Giờ đây, nhóm biên tập tự tổ chức hiệu đính và sửa bông bài trước khi xuất bản. Không có một ngoại lệ nào được miễn trừ: bất cứ tác giả là ai – một thực tập sinh hay giám đốc tờ báo – không một bài báo nào được quyền cho đăng mà chưa qua khâu hiệu đính phê bình.

Việc tổ chức một quy trình sản xuất chú ý tới chất lượng các bài viết dự kiến hai mức độ hiệu đính: lúc đầu, là khi bài báo vừa được viết xong (chuyên mục hoặc tiểu ban) và lúc kết, là khi bài báo đã được duyệt để lên trang (trưởng tòa soạn hoặc thư ký tòa soạn). Mô hình phù hợp nhất là mô hình tổ chức phân chia công việc hiệu đính các bài viết giữa các trưởng ban và phó ban.

Hiệu đính là giá trị gia tăng cuối cùng

Công việc hiệu đính là sửa các lỗi chính tả và lỗi cú pháp, chữa những chỗ nhầm lẫn và thừa từ, chỉnh lại những câu vụng về, cân đối việc dùng chữ viết hoa v.v. (…)

Hiệu đính làm cho bài viết hay hơn khi chỉnh sửa lại những câu khập khiễng, bằng cách sử dụng có ý thức những quy tắc chấm câu, loại bỏ sáo ngữ, gạch bỏ những lỗi văn phong. Chẳng hạn, chúng ta đừng “bỏ qua lỗi”, đừng tặc tưỡi sang trang”, đừng có “tỏ ra rộng rãi” hay lại dùng kiểu chính sách “làm ngơ”! Chúng ta cũng đừng lạm dụng những ngoặc đơn hoặc dấu chấm than! Còn về dấu lửng, thì không bao giờ có hơn ba chấm…

Hiệu đính cải thiện bài viết bằng cách loại bỏ những lối viết nặng nề và lặp câu, thay những từ không phù hợp bằng những từ chuẩn xác, dùng những từ đắt thay cho những từ nhạt, đào sâu trong những kho tàng ngôn ngữ để biến đổi văn phong sáo rỗng thành lối viết đẹp. Ví dụ: một “nữ công nhân trộn bê tông” không phải là một “máy trộn bê tông”, một “thần đồng”không hẳn là một “người phi thường”, có thể có “sự nghiêng mình” không “nghiêng người”, nhưng “làm cho tỉnh ngộ” không phải là “làm cho sáng rõ”, “ý đồ” không phải là “họa đồ”, “chấp thuận” không phải là “nâng cao lên”. Trái lại, với những từ đồng nghĩa thì luôn có thể tìm được một từ phù hợp nhất trong ngữ cảnh (…).

Kết luận: từ điển là sách gối đầu giường của nhà báo. Việc hiệu đính hai lần buộc các biên tập viên phải sử dụng từ điển hàng ngày.

Mọi ban biên tập phải luôn sẵn có một cuốn Từ điển danh từ chung, một Từ điển danh từ riêng, một Từ điển thành ngữ tục ngữ, một Từ điển đồng nghĩa và một cuốn sách giáo khoa về những điểm khó trong ngữ pháp và cú pháp. Liên quan tới cách dùng tiếng Pháp, Phái đoàn ngôn ngữ Pháp và các ngôn ngữ địa phương Pháp (Délégation générale de la langue française et aux langues de France) có một trang Web chỉ dẫn đẩy đủ về những từ vựng dùng trong các hoạt động đặc biệt (www.dglf.culture.gouv.fr). Các tác giả luôn tận dụng những sửa lỗi về mặt hình thức vì có lợi chuyên môn. Họ vui lòng chấp nhận những đóng góp sửa chữa. Tuy nhiên, những chỉnh sửa phải thận trọng lưu ý đến tính dễ tự ái, hoặc tính kiêu căng, của các tác giả: nhận xét về những lỗi mắc phải với thái độ lịch sự, chứ không được chế nhạo, và phải góp ý riêng, trực tiếp trước mặt, hoặc qua thư riêng với giọng hài hước: “Nếu anh tiếp tục nhầm lẫn số nhiều của từ “cheval – con ngựa” với số nhiều của từ “veau – con bê” thì anh sẽ gặp rắc rối về yên ngựa đấy…”.

Hiệu đính không có nghĩa là bóp méo

Tất nhiên, ngoài những vấn đề về hình thức, trong khi hiệu đính một bài viết, thường thì những người hiệu đính cũng thấy nổi lên vấn đề về nội dung. Một bằng chứng mờ nhạt hoặc một lập luận không vững chắc có thể khiến trưởng ban hoặc tổng biên tập nghi ngờ về căn cứ của một phân tích hay một lý giải. Khi ấy dẫn đến một tình huống là việc xử lý phải cần khéo léo vì hiệu đính phải tôn trọng sản phẩm của tác giả. Những chỉnh sửa để cải thiện một bài viết không bao giờ được bóp méo ý nghĩa nội dung hay văn phong của tác giả. Nghề báo là một công việc tập thể, những đoạn cắt bỏ hay viết lại phải được thảo luận và hội ý. Những chỉnh sửa phải được đồng ý chung giữa các tác giả và những người phụ trách của tờ báo. Khi mỗi người đều thực tâm thì việc chỉnh sửa được thực hiện thuận lợi. Những hành vi tỏ ra độc đoán trong lĩnh vực này đều không đem lại kết quả.

Giá trị gia tăng của công việc hiệu đính là một giá trị luôn luôn biến đổi

Tất cả sinh ngữ đều biến đổi. Từ hai chục năm nay, ngôn ngữ Pháp đã nhiều lần được cập nhật làm mới, đặc biệt là bởi Viện hàn lâm Pháp, mà những người làm nghề thông tin không được biết hoặc họ không đưa những điều chỉnh đã có vào trong các quy chuẩn của họ: Các bạn hãy tận dụng điều này: không phải ngần ngại nữa khi viết rằng César chỉ là một “cleptomane – kẻ tắt mắt” [từ cũ viết là kleptomane – ND.], một “croquemitaine – con ngáo ộp” [viết chuẩn là có gạch ngang croque-mitaine – ND.] loạibassecour – gà vịt” [viết chuẩn là có gạch ngang basse-cour – ND.] gieo rắc “lộn xộn” và rằng các bạn không có ý “fayoter – hăng hái” nữa [đây là một từ lóng, viết đúng phải có hai chữ ‘tt’ fayotter – ND.], cũng không định rơi vào những “chaussetrappes – bàn chông” [viết đúng có gạch ngang chausse-trappes – ND.] của ông ta, và “cetera – vân vân” [viết đầy đủ là et cetera – ND]… Với bất kỳ một ý kiến bác bẻ nào về lỗi chính tả của bạn, nó sẽ khiến bạn thấy thích thú khi lưu ý rằng, hiện nay, thậm chí chúng ta có quyền viết “imbécilité – sự ngu xuẩn” chỉ với một chữ “l”, giống như tính từ “imbécile