Menu

20. Tiêu đề

Tôi viết để được đọc. Nếu tôi muốn độc giả tờ báo của tôi đọc bài tôi viết, tôi phải thu hút sự chú ý của họ vào bài viết của mình. Tôi sẽ đạt kết quả này nếu bài viết của tôi có được một tiêu đề hấp dẫn. Thế nào là một tiêu đề hấp dẫn? Đó là một tiêu đề mời gọi. Nó phải tạo cảm giác muốn đọc. Nó phải làm người ta muốn đọc mà không cường điệu, không đánh lừa, không nói dối. Việc soạn tiêu đề hoàn tất việc viết bài. Vậy nên nó đòi hỏi phải cực kỳ cẩn thận.

Tự mình thôi thúc mình bao giờ cũng tốt hơn cả: tôi tự soạn tiêu đề các bài viết của tôi.

Tôi là nhà báo, vậy nên tôi có tính sở hữu: đừng động vào bài viết của tôi! Tôi không thích người ta can thiệp vào bài viết của tôi một cách bừa bãi. Tôi đòi làm chủ tuyệt đối sản phẩm bài viết của mình và tôi chịu trách nhiệm về yêu sách này. Tôi tự buộc cho mình mọi cố gắng cần thiết để sản phẩm viết ra của tôi vào lúc hiệu đính không cần phải chịu bất cứ một chỉnh sửa về hình thức hay nội dung nào. Điều đó có giá trị cho cả “nội dung tiêu đề” cũng như cho bài viết: khi tôi nộp một bài viết để hiệu đính là tôi nộp ở trạng thái sẵn sàng đăng, có nghĩa là nó đã được tôi chọn một tiêu đề rất cẩn thận, và nếu cần thiêt, thêm một tít trên, một tít phụ, và, trong mọi trường hợp hình thức, một hoặc nhiều tít xen. Điều này làm tôi yên tâm và tạo thuận lợi cho công việc của người được chỉ định hiệu đính và của Thư ký tòa soạn.

Tôi tự biến cách các tiêu đề của tôi trên mọi sắc thái thể loại

Mỗi thể loại bài viết có một loại tiêu đề phù hợp. Nhưng mỗi loại tiêu đề lại có những phân biệt riêng của chúng. Có những tiêu đề nhẹ và tiêu đề nặng, có những tiêu đề dài và tiêu đề ngắn, có những tiêu đề nhỏ và tiêu đề lớn, có những tiêu đề đơn giản và phức tạp, những tiêu đề mang tính thông tin và những tiêu đề mang tính khích động, v.v. Ngoài ra, việc đặt tiêu đề tuân thủ những quy tắc cấu trúc thay đổi tùy từng tờ báo. Một số quy chuẩn về xuất bản khuyên dùng những tiêu đề nhiều lớp, nhưng trái lại, một số khác lại loại bỏ những tiêu đề chồng đống kiểu tít trên-tít chính-tít phụ-sa-pô.

Tiêu đề chính một lớp. Tiêu đề lôi cuốn nhất luôn là tiêu đề đơn giản nhất. Vì sao phải nặng nề hai dòng tiêu đề khi chỉ cần một dòng là đủ nói hết? Vì sao phải nặng nề thêm những yếu tố rườm rà khi một tiêu đề chính duy nhất đủ để tóm lược toàn bộ? Tiêu đề tốt nhất là tiêu đề thông tin một lớp, là tiêu đề trả lời trong một câu ngắn cho hai câu hỏi chính: “ai” và “cái gì?”:

« César xâm chiếm xứ Britannia ».

***

Trong thể loại tiêu đề một lớp mang tính khích động thì tiêu đề hay nhất là cái diễn tả cảm xúc của tác giả trong số lượng từ tối thiểu:

« Hãy cầm vũ khí chống lại César! ».

***

Những tít phụ. Một khi tìm được tiêu đề chính, tôi có thể dễ dàng thêm vào đó những tít phụ. Nếu tôi thêm vào đó một tít trên hay tít phụ, thì tôi sẽ có một tiêu đề ba lớp. Nếu tôi chỉ đơn giản thêm vào đó một tít phụ, thì tôi có một tiêu đề hai lớp.

Trong thể loại thông tin, tít trên trả lời cho các câu hỏi “ở đâu? và khi nào?”; tít phụ ở dưới trả lời các câu hỏi “như thế nào?, “tại sao?”, “với ai?”, “với cái gì?”. Điều này mang lại cho việc đặt tiêu đề một kiến trúc hình học dựa trên một định kiến về thẩm mĩ: tít trên và tít phụ đóng khung tiêu đề chính như một cái khung nâng giá trị cho một bức tranh. Đây là trường hợp tiêu đề ba lớp:

Tít trên:  « Đã đổ bộ tối nay cùng với quân đoàn của mình, trên bãi biển Đu-vrơ ».

Titre :  « César đã xâm chiếm xứ Britannia ».

Sous-titre : «Viên thông đốc La Mã ở xứ Gô-loa đang hành quân trên thành Luân Đôn mà hắn muốn bao vây với sự tăng viện của các kỵ binh người Giéc-manh. »

***

Trong thể loại tiêu đề ba lớp mang tính khích động, thì tít trên mang tính thông tin nhưng dùng làm điểm tựa cho tiêu đề chính; tiêu đề chính thể hiện một đánh giácủa tòa soạn; tít phụ kéo dài thêm tiêu đề chính để tạo hiệu quả mạnh dần:

Tít trên: “Những quân đoàn của thống đốc La Mã đang cố xâm chiếm xứ Britannia”

Tiêu đề:    “Hãy cầm vũ khí chống lại César!”

Tít phụ: “Thủ lĩnh dân xứ Britannia tổ chức kháng chiến và khích lệ người Gô-loa nổi dậy”.

***

Có một dạng hỗn hợp: tiêu đề hai lớp. Nó kết hợp một tiêu đề chính một lớp và một tít phụ tổng hợp các yếu tố thông tin được phân chia trong tít trên và tít dưới của thể loại tiêu đề ba lớp:

Tiêu đề: “César đã xâm chiếm xứ Britannia”

Tít phụ: “ Thống đốc La Mã ở xứ Gô-loa đang hành quân trên thành Luân Đôn, dẫn đầu quân đoàn của ông ta vừa cập bến Đu-vrơ ngày hôm qua”.

Hình thức hỗn hợp này thường đi kèm một sa-pô giới thiệu bài viết. Sơ đồ hình tháp ngược này bày ra cho độc giả ba cấp độ đọc trước khi bắt đầu bài viết.

***

Tất cả tiêu đề báo chí chỉ là những cải biên hoặc kết hợp của ba hình thức này. Thông thường, chính định dạng bài báo sẽ quyết định độ dài tiêu đề.

 

Tiêu đề một lớp đặc biệt phù hợp cho tất cả các bài bình luận: xã luận, tiểu phẩm, thời luận. Lý tưởng cho một tiêu đề bài bình luận, là mỗi từ một cột. 1 cột: “Résistance!”. 2 cột: “No pasaran!”. 3 cột: “Vade retro César!”.

Tiêu đề ba lớp rất hợp cho thể loại phóng sự:

Những đứa trẻ nhà Britanix chơi rugby trong khi cha chúng mài những chiếc rìu của ông ta”

Phóng sự đặc biệt do phóng viên của chúng tôi gửi về từ xứ Britannia nơi người dân đã hạ quyết tâm đẩy lùi César và đội quân của ông ta ra biển”.

***

Tiêu đề hai lớp rất hợp với thể loại điều tra:

César chi phí cho những cuộc viễn chinh của mình bằng tiền bẩn”

Thống đốc xứ La Mã được hỗ trợ tài chính nhờ các tay chủ ngân hàng và những kẻ buôn bán nô lệ”.

***

Tiêu đề ba lớp rất hợp với những bài phỏng vấn:

Một cuộc phỏng vấn với Britanix, thủ lĩnh của dân xứ Britannia đã quyết định đẩy lui quân La Mã

“César đã đến bằng thuyền, ông ta sẽ bơi trở lui!…”

***

Còn về những tít xen, chúng không chỉ là những đánh dấu thị giác để làm cho bài viết thêm vui mắt và bớt kín đặc chữ, thành dễ đọc hơn. Chúng còn tạo nhịp điệu cho các bài viết, đẩy nhanh việc đọc. Việc lựa chọn kiểu tít này phải suy nghĩ rất kỹ vì chúng không được lặp lại nội dung tiêu đề chính, tít trên hoặc tít phụ. Được lựa chọn cẩn thận, chúng làm nổi bật những điểm thông tin: “Các kho dự trữ trà”, “1000 con ngựa”, “30 lính gác”, “Sợ á? Cậu đùa đấy à!…”.

Hãy chống lại cám dỗ của những tiêu đề câu kéo

Đôi khi việc cạnh tranh dẫn báo viết tới việc chọn những tiêu đề kích động của thể loại câu kéo, được viết kiểu như chơi chữ, hoặc lạm dùng những tên sách, tên phim hoặc phim truyền hình dài tập, v.v. Khi chúng ta xiêu lòng theo sự cám dỗ này, kết quả đôi khi rất nực cười. Ví dụ, thật buồn cười khi viết là “César như Rambo!”, nhưng liệu viết như vậy trong một tờ tin nhật báo có là khôn ngoan? Trong khi sa vào những kiểu dễ dãi này chúng ta đã hạ thấp văn phong báo chí xuống thành những trò mua vui trẻ ranh. Cách làm này có lẽ phải dành cho báo chí châm biếm.