Menu

04. Các hình thức báo chí

Nhà báo sản xuất ra thông tin từ những gì mắt thấy tai nghe. Nhưng chính trong quá trình tường thuật những sự việc mình quan sát, nhà báo đã khoác một hình hài cho bài viết của mình. Đây cũng chính là định nghĩa về thông tin: diễn tả, xuất phát từ tiếng latinh là in formatio, thông tin... Việc sản xuất “thông tin” do vậy không chỉ giới hạn trong việc tường thuật sự việc. Trong lĩnh vực thông tin, số lượng hình thức báo chí cũng lớn như khoảng cách giữa quan sát thực tế và phản ánh thực tế.

Những câu hỏi cơ bản, những câu trả lời cơ bản

Công việc đầu tiên của nhà báo là truyền tải đến công chúng những câu trả lời cho những câu hỏi mà bất cứ ai cũng đặt ra khi xảy ra một sự kiện. Những câu hỏi này vốn dĩ xưa nay vẫn vậy và những câu trả lời mà chúng cần thì cũng chẳng khác xưa. Các hình thức của báo chí cơ bản chỉ thay đổi tùy vào số lượng các yếu tố trong câu trả lời.

Thông tin, đó là đưa ra những chỉ dẫn.

Luôn có bốn câu hỏi cơ bản, đó là: Ai? Cái gì? Ở đâu? Khi nào? Câu trả lời của nhà báo cũng dễ dàng như từng câu hỏi này. Nó được gói gọn trong một câu viết bao gồm một chủ ngữ (ai?), một động từ (cái gì?), một bổ ngữ hoàn cảnh chỉ địa điểm (ở đâu?) và một bổ ngữ hoàn cảnh chỉ thời gian (khi nào?).

Ví dụ: Jules César đã cập cảng xứ Britannia sáng hôm qua.

Thông tin bằng cách kể lại, đó là lối tường thuật

Tin vắn là hình thức thông tin tối thiểu. Chỉ cần một câu là đủ: Jules César, viên thống đốc La Mã ở xứ Gô-loa đã đổ bộ vào nước Anh sáng hôm qua, vào khoảng 6 giờ 30, khi trời mù sương và biển lặng, sau khi đã vượt qua eo biển Măng-sơ, dẫn đầu hai quân đoàn và một đội kị binh Giéc-manh ngay lập tức cấp tốc hành quân về thành Luân-đôn mà không hề gặp phải kháng cự nào từ người dân ở những ngôi làng họ đi qua. Loại bài thông tin này đòi hỏi người viết tiết kiệm từ tối đa. Lời khuyên: tránh sử dụng trạng từ và tính từ.

Tường thuật là hình thức đưa thông tin tối đa. Đó là thuật lại chi tiết một chuỗi sự việc diễn ra theo trình tự thời gian hoặc có quan hệ lô-gích với nhau để chuyển tải cho công chúng điều mà người tường thuật biết được về sự kiện một cách sáng sủa nhất. Chỉ cần phối hợp nhiều câu cơ bản là đủ: Jules César đã đổ bộ vào nước Anh vào sáng hôm qua, dẫn đầu hai quân đoàn và một đội kị binh Giéc-manh. Vào khoảng 6 giờ 30, viên thống đốc La Mã đã đặt chân lên bãi biển Đu-vrơ sau khi đã vượt qua eo biển Măng-sơ vào ban đêm. Trời lúc đó mù sương, biển lặng sóng. Những lính gác xứ Britannia báo động sự việc này đã đếm được khoảng năm mươi thuyền chiến ga-le và khoảng một trăm chiếc thuyền chở lính… Dạng thông tin cơ bản này bao gồm tất cả các hình thức tường thuật: như phản ánh, xử lí tin vặt theo cách thông thường, thông báo sự kiện.

Thông tin bằng cách miêu tả, đó là phóng sự

Phóng sự là hình thức thông tin tối ưu. Đó là một bài Tường thuật được bổ sung thêm qua việc miêu tả những sự việc được thuật lại. Sự miêu tả này góp vào bài tường thuật tất cả những gì là đặc điểm của hiện thực: sắc màu, âm thanh, cảm xúc, lời chứng, cảnh sinh, cảnh tử, v.v. Phóng sự như phơi bày hiện thực ra trước mắt. Việc dùng đến các trạng từ, tính từ, miêu tả những gì tận mục sở thị tạo nên một khung cảnh hiện thực sống động: Jules César đã tài tình cập bến nước Anh vào sáng hôm qua. Ông ta vận bộ đồ chiến binh, râu cạo nhẵn nhụi, xức nước hoa Cô-lô-nhơ. Bộ giáp của ông ta sáng lấp loá dưới ánh ban mai. Theo lời những tay lính canh xứ Britannia thuật lại, thì khi vừa đặt chân lên bãi biển Đu-vrơ, viên thống đốc đã hoan hỉ tuyên bố: «Alea jacta est…”, “Thế là ván đã đóng thuyền…”. Dù bài viết có độ dài ngắn thế nào thì tất cả miêu tả trong bài đều có giá trị phóng sự.

Câu hỏi bổ sung và câu trả lời bổ sung

Đôi khi tùy theo sự việc, phải đặt thêm hai câu hỏi phụ: Thế nào? Tại sao? Những câu hỏi này được đặt ra khi sự việc không tự nhiên được hiểu ngay. Để giúp mọi người hiểu rõ hơn, nhà báo đưa thêm vào phần truyển tải thông tin những giải thích.

Thông tin, đó là đưa ra giải thích

Trả lời cho câu hỏi “thế nào” và “tại sao” trước các sự việc được quan sát thấy, đó là cung cấp thông tin về nguồn gốc, nguyên nhân, động cơ và lí do dẫn đến những sự việc đó. Đó là quan sát sự việc một cách gần nhất, từng chi tiết, giải mã bản chất thực sự của chúng dưới những lớp vỏ bọc, tìm ra ý nghĩa thực sự của chúng.

Giải thích bằng cách phân tích, đó là điều tra

Điều tra là hình thức thông tin theo kiểu phân tích. Điều tra giúp hiểu rõ sự việc. Đó là một tiến trình bóc tách các yếu tố cấu thành các sự kiện. Jules César đã đổ bộ lên bờ biển nước Anh vào sáng hôm qua phải không? Nhà báo điều tra tập hợp tất cả dữ liệu đã có, sau đó tìm hiểu để giải thích ý đồ của viên thống đốc La Mã là gì hoặc có thể là gì, ông ta đã chuẩn bị việc đổ bộ như thế nào, lực lượng ông ta dẫn theo là bao nhiêu, kế hoạch tác chiến của ông ta ra sao… Công việc phân tích này đòi hỏi nhà báo phải nắm vững chủ đề cần xử lí, có đầy đủ tư liệu phù hợp, có các nguồn tin đáng tin cậy, có bằng chứng cụ thể, và phải nghĩ thật chín. Có thể xảy ra trường hợp việc điều tra phân tích không làm sáng tỏ được một số sự việc do tài liệu không lộ ra, bị che giấu hoặc bị gây nhiễu. Nhà báo khi đó phải tiến hành tìm kiếm rộng hơn ngoài những tài liệu anh ta biết. Đó chính là điều tra nghiên cứu, hình thức thông tin sâu nhất.

Lí giải thông qua phân tích của người khác, đó là phỏng vấn

Phỏng vấn là một cách thức phân tích thay thế. Khi nhà báo không thể tự mình đưa ra những lí giải mà công chúng chờ đợi ở anh ta, anh ta xin ý kiến của một chuyên gia nắm sâu hơn về vấn đề quan tâm. Jules César vừa đổ bộ lên bờ biển nước Anh! Vậy thưa ông Brutus, bởi ông là người hiểu rõ viên thống đốc La Mã ở xứ Gô-loa, ông có thể giải thích cho chúng tôi tại sao?… Cuộc phỏng vấn được đăng dưới dạng câu hỏi-trả lời là hình thức sáng sủa nhất.

Thông tin, đó là đưa ra những lí giải

Khi các thủ pháp tả, thuật, phân tích vẫn chưa thể làm biến mất những vùng tối xung quanh những sự việc quan sát thấy, nhà báo có thể đóng luôn vai trò lí giải tin tức thời sự: vì không thể tường thuậttoàn bộ sự việc thực tế, anh ta cố gắng tìm cách giải mã sự việc dựa trên các mảnh dữ liệu mình có trong tay.

Lí giải thông qua đánh giá, đó chính là bình luận

Có nhiều cách để chia sẻ những suy nghĩ cá nhân với độc giả của mình, song chung quy tất cả đều là hình thức bình luận: tiểu phẩm, chuyên mục, hình minh họa: Jules César đã đổ bộ lên bờ biển nước Anh vào sáng hôm qua ư? Đội quân đi theo ông ta đông đến nỗi ít có khả năng viên thống đốc La Mã xứ Gô-loa đã vượt qua biển Măng-sơ chỉ để thăm thú Độc giả chính là người phán xét độ sắc bén của cách diễn giải này.

Lí giải đồng thời đưa ra kết luận, đó là xã luận

Nếu sau những phân tích cá nhân, nhà báo đưa ra được một đánh giá có giá trị về những sự việc đã được quan sát, phân tích và đánh giá, khi đó anh ta hoàn thành một bài xã luận: Jules César đã đổ bộ lên bờ biển nước Anh. God Save The Queen! [Nghĩa tiếng Anh: “Cầu Thượng Đế phù hộ cho Nữ hoàng”, đây cũng là tên bài hát được dùng làm Quốc ca của Vương quốc Liên hiệp Anh và Bắc Ai Len – ND.]Độc giả có quyền chấp nhận hoặc không chấp nhận quan điểm này, song dù sao chăng nữa nó giúp độc giả hiểu rõ hơn suy nghĩ của người viết xã luận và do vậy nó cũng cấu thành một thông tin.